1. Bối cảnh và ý nghĩa
Trong nhiều thập kỷ, các doanh nghiệp đã song song công bố các chỉ tiêu tự định nghĩa như “EBITDA điều chỉnh” hay “Lợi nhuận cốt lõi” để truyền đạt câu chuyện kinh doanh vượt ra ngoài khuôn khổ báo cáo tài chính chuẩn mực. Những chỉ tiêu này thường được gọi là chỉ tiêu phi chuẩn mực kế toán (chỉ tiêu phi GAAP) có giá trị thông tin thực sự, nhưng thiếu một khuôn khổ kiểm soát thống nhất.
Lần đầu tiên, các chỉ tiêu này được đưa vào khuôn khổ pháp lý của báo cáo tài chính dưới tên gọi chính thức: Chỉ tiêu Hiệu quả Hoạt động do Ban lãnh đạo Tự xác định (Management-Defined Performance Measures – MPMs). Thay vì cấm đoán, quy định về chỉ tiêu MPMs theo IFRS 18 thiết lập nguyên tắc: MPMs phải được thuyết minh, đối chiếu và kiểm toán trong báo cáo tài chính chính thức.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam đang trong lộ trình áp dụng IFRS hoặc huy động vốn quốc tế, đây không chỉ là yêu cầu tuân thủ mà là cam kết về chất lượng quản trị.
2. Định nghĩa và phạm vi chỉ tiêu MPMs theo IFRS 18
2.1. Ba tiêu chí xác định một MPM
Một chỉ tiêu tài chính chỉ được công nhận là MPM khi hội đủ đồng thời ba điều kiện sau:
| Tiêu chí | Nội dung | Ý nghĩa thực tiễn |
| (1) Chỉ tiêu trung gian | Là tổng phụ của thu nhập và chi phí – không phải dòng đơn lẻ, không phải tỷ lệ. | EBITDA điều chỉnh: ✓ MPM. Biên lợi nhuận gộp (%): ✗ Không phải MPM. |
| (2) Dùng trong truyền thông công khai | Xuất hiện trong thông cáo báo chí, tài liệu IR, báo cáo thường niên, phát biểu cổ đông. | Chỉ dùng nội bộ không phải MPM. Một khi công bố ra bên ngoài nghĩa vụ thuyết minh phát sinh. |
| (3) Bổ sung không thay thế IFRS | Không trùng với các chỉ tiêu trung gian bắt buộc của IFRS 18 như Lợi nhuận hoạt động. | “Operating Profit” theo đúng định nghĩa IFRS 18: ✗ Không phải MPM. “Lợi nhuận hoạt động cốt lõi” có điều chỉnh thêm: ✓ MPM. |
2.2. Những gì KHÔNG phải MPM
Ranh giới này quan trọng để tránh thuyết minh thừa hoặc thiếu trên báo cáo:
- Chỉ tiêu phi tài chính: Ví dụ như số thuê bao, khối lượng sản xuất, chỉ số ESG.
- Chỉ tiêu từ bảng cân đối và lưu chuyển tiền tệ: Nợ thuần, Dòng tiền tự do (FCF), Vòng quay tồn kho – không cấu thành từ thu nhập/chi phí trên P&L.
- Tỷ lệ tài chính: Biên lợi nhuận (%), ROE, ROA, Biên EBITDA – là tỷ lệ, không phải giá trị tuyệt đối.
Ví dụ – Doanh nghiệp bất động sản Việt Nam: Một tập đoàn BĐS công bố “Lợi nhuận hoạt động điều chỉnh” trong bản tin IR, sau khi loại trừ biến động giá trị hợp lý bất động sản đầu tư. Vì đây là tổng phụ thu nhập/chi phí được dùng trong truyền thông công khai và không trùng với chỉ tiêu IFRS bắt buộc, đây chính là MPM, bắt buộc phải thuyết minh và đối chiếu đầy đủ theo IFRS 18.
3. Năm quy định cốt lõi về MPMs
Khi một chỉ tiêu được xác định là MPM, doanh nghiệp phải tuân thủ năm yêu cầu sau – đây không chỉ thay đổi hình thức báo cáo mà ảnh hưởng trực tiếp đến quy trình dữ liệu nội bộ.
3.1. Quy định 1 – Tập trung trong một thuyết minh duy nhất
Toàn bộ nội dung về MPMs phải nằm trong một thuyết minh riêng biệt: định nghĩa, phương pháp tính và lý do kinh doanh tại sao chỉ tiêu này hữu ích cho người đọc. Mục tiêu là ngăn thông tin bị phân mảnh xuyên suốt báo cáo.
3.2. Quy định 2 – Đối chiếu chi tiết từng dòng với chỉ tiêu IFRS
Đây là trọng tâm của tính minh bạch. Mỗi MPM phải có bảng đối chiếu (reconciliation) từng dòng về chỉ tiêu trung gian IFRS gần nhất. Không được dùng các tên chung như “điều chỉnh khác” mà không có diễn giải cụ thể. Ví dụ: Nếu MPM là “EBITDA điều chỉnh”, chỉ tiêu IFRS gần nhất thường là Lợi nhuận hoạt động. Mọi khoản điều chỉnh (tái cơ cấu, lỗ tỷ giá chưa thực hiện…) phải được bóc tách riêng biệt với giải thích bản chất.
3.3. Quy định 3 – Tính ảnh hưởng thuế và lợi ích cổ đông thiểu số
Với mỗi khoản điều chỉnh trong bảng đối chiếu, doanh nghiệp phải tính toán và trình bày ảnh hưởng thuế thu nhập tương ứng. Đối với mô hình tập đoàn, phần ảnh hưởng đến lợi ích cổ đông thiểu số (NCI) cũng phải được tách bạch rõ ràng. Quy định này ngăn việc phản ánh lợi nhuận điều chỉnh một chiều, bỏ qua nghĩa vụ thuế tiềm tàng.
3.4. Quy định 4 – Tên gọi nhất quán, không gây hiểu lầm
Tên MPM phải phản ánh đúng bản chất điều chỉnh. Chỉ tiêu mang tên “Lợi nhuận cốt lõi” nhưng chỉ loại bỏ chi phí bất thường trong khi giữ lại thu nhập đột biến là thiếu tính đối xứng. Khi thay đổi phương pháp tính giữa các kỳ, IFRS 18 yêu cầu thuyết minh lý do và trình bày lại số liệu so sánh.
3.5. Quy định 5 – MPM không được nổi bật hơn chỉ tiêu IFRS
Nguyên tắc “no more prominence”: trong mọi kênh truyền thông công khai, các chỉ tiêu IFRS chính thức phải được trình bày với vị thế tương đương hoặc ưu tiên hơn MPMs. Nguyên tắc này áp dụng từ báo cáo thường niên đến thông cáo báo chí và tài liệu trình bày nhà đầu tư.
4. Minh họa bảng đối chiếu MPM chuẩn IFRS 18
Dưới đây là ví dụ thực tiễn về cách một tập đoàn đa ngành Việt Nam thực hiện thuyết minh chỉ tiêu MPMs theo IFRS 18. Toàn bộ bảng này phải nằm trong một thuyết minh duy nhất của báo cáo tài chính có kiểm toán.
| Khoản mục | Giá trị (Tỷ VNĐ) | Ảnh hưởng thuế TNDN | Bản chất điều chỉnh |
| Lợi nhuận hoạt động (theo IFRS 18) | 280 | – | Chỉ tiêu chuẩn mực – điểm xuất phát |
| (+) Chi phí tái cơ cấu bộ máy | 85 | (17) | Chi phí một lần do sáp nhập |
| (+) Lỗ chênh lệch tỷ giá chưa thực hiện | 100 | (20) | Biến động phi tiền mặt cuối kỳ |
| (-) Thu nhập từ thanh lý tài sản cố định | (15) | 3 | Thu nhập bất thường, không tái diễn |
| Lợi nhuận hoạt động điều chỉnh (MPM) | 450 | (34) | Phản ánh kết quả kinh doanh cốt lõi |
Lưu ý kỹ thuật: Ảnh hưởng thuế được tính riêng cho từng khoản điều chỉnh – không bù trừ tổng số. Điều này đảm bảo tính tra soát tuyệt đối và đáp ứng yêu cầu kiểm toán của IFRS 18.
5. Các điều chỉnh MPM phổ biến tại doanh nghiệp Việt Nam
Nguyên tắc vàng của IFRS 18 đối với MPMs là tính đối xứng và nhất quán: nếu loại trừ lỗ từ một loại giao dịch, khoản lãi từ giao dịch tương tự ở kỳ sau cũng phải bị loại trừ. Điều chỉnh “thuận chiều” sẽ là điểm đầu tiên bị kiểm toán viên và nhà đầu tư quốc tế đặt nghi vấn.
| Loại điều chỉnh | Tính hợp lý | Rủi ro giám sát & tuân thủ |
| Lãi/lỗ tỷ giá chưa thực hiện | Phù hợp với doanh nghiệp có dư nợ ngoại tệ lớn (hàng không, năng lượng, logistics) – loại bỏ biến động phi tiền mặt. | Cao nếu chỉ loại lỗ nhưng giữ lại lãi tỷ giá để tối ưu con số. |
| Lãi/lỗ giá trị hợp lý BĐS đầu tư | Phổ biến tại Việt Nam – tách hiệu quả khai thác tài sản với biến động giá thị trường. | Trung bình. Bắt buộc áp dụng nhất quán cả kỳ tăng lẫn kỳ giảm. Thay đổi phương pháp để “né” lỗ sẽ bị chất vấn. |
| Chi phí tái cơ cấu và M&A | Hợp lý nếu thực sự phát sinh một lần – chi phí tư vấn, tích hợp hệ thống. | Cao nếu xuất hiện lặp lại hàng năm – sẽ bị coi là chi phí vận hành thường xuyên. |
| Giảm giá trị tài sản (Impairment) | Thường xuyên ở ngân hàng, BĐS và sản xuất. | Cần chứng minh tính phi định kỳ và tách biệt rõ với dự phòng vận hành thông thường. |
6. Ý nghĩa quản trị và quy trình nội bộ
Thực thi MPMs theo IFRS 18 không phải là bài toán kỹ thuật kế toán đơn thuần. Đây là thay đổi mang tính hệ thống trong quản trị doanh nghiệp, đòi hỏi sự phối hợp đa chức năng.
6.1. Vai trò của hội đồng quản trị và ban Kiểm toán
MPMs phản ánh trực tiếp “tiếng nói” của Ban điều hành về hiệu quả kinh doanh. Hội đồng Quản trị và Ban Kiểm toán đóng vai trò là lá chắn quản trị – cần chủ động thẩm định ba câu hỏi then chốt:
- Các khoản điều chỉnh có đảm bảo tính đối xứng – bao gồm cả lãi và lỗ bất thường?
- MPM có nhất quán với chiến lược dài hạn và thông lệ ngành?
- Có rủi ro lạm dụng MPM để điều tiết lợi nhuận (earnings management)?
6.2. Phối hợp tài chính – Quan hệ nhà đầu tư (IR) – Truyền thông
Thách thức lớn nhất trong thực tế: các tài liệu IR và thông cáo báo chí thường được phát hành trước khi báo cáo tài chính hoàn thiện. Dưới kỷ luật IFRS 18, bất kỳ sai lệch nào về con số MPM giữa slide trình bày và báo cáo có kiểm toán – dù nhỏ nhất – đều tạo ra rủi ro tuân thủ nghiêm trọng. Yêu cầu tối thiểu: mọi con số MPM công bố ra bên ngoài phải có sẵn bảng đối chiếu chi tiết, sẵn sàng đưa vào thuyết minh báo cáo tài chính.
6.3. Hồ sơ MPM nội bộ – Ba thành phần bắt buộc
- Định nghĩa chính xác: cách cấu thành chỉ tiêu và từng khoản điều chỉnh.
- Cơ sở logic kinh doanh: tại sao chỉ tiêu này hữu ích hơn chỉ tiêu IFRS chuẩn cho người đọc.
- Lịch sử thay đổi: ghi lại mọi sự điều chỉnh phương pháp qua các kỳ để phục vụ kiểm toán và giải trình tính nhất quán.
7. Lộ trình hành động cho doanh nghiệp Việt Nam
Với hiệu lực từ 1/1/2027 và yêu cầu số liệu so sánh năm 2026, doanh nghiệp cần kích hoạt lộ trình chuẩn bị chỉ tiêu MPMs theo IFRS 18 ngay trong năm 2025.
| STT | Bước | Nội dung và kết quả đầu ra |
| 1 | Kiểm kê | Rà soát toàn bộ chỉ tiêu phi GAAP đang dùng trong mọi tài liệu công bố 3 năm gần nhất. Xác định “dấu chân” các chỉ tiêu điều chỉnh trong lịch sử truyền thông. |
| 2 | Phân loại | Đối chiếu từng chỉ tiêu với ba tiêu chí IFRS 18. Xác định chỉ tiêu nào là MPM, chỉ tiêu nào là tỷ lệ/dòng tiền (ngoài phạm vi). Kiểm tra xem cách trình bày hiện tại có vi phạm nguyên tắc “no more prominence” không. |
| 3 | Thiết kế | Xây dựng mẫu thuyết minh MPM chuẩn – định nghĩa, lý do kinh doanh, bảng đối chiếu từng dòng có tính thuế/NCI. Thực hiện chạy thử với kỳ báo cáo gần nhất để phát hiện lỗ hổng dữ liệu. |
| 4 | Ban hành chính sách | Xây dựng và phê duyệt quy định nội bộ về xác định, phê duyệt và thay đổi MPM – bao gồm cơ chế kiểm soát chéo giữa Tài chính, IR và Truyền thông trước khi phát hành bất kỳ con số nào ra công chúng. |
Kết luận
Việc thực thi báo cáo chỉ tiêu MPMs theo IFRS 18 là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam nâng tầm chất lượng quản trị và minh bạch thông tin theo chuẩn mực kế toán quốc tế. Yêu cầu đối chiếu chi tiết và kiểm toán MPMs không hạn chế khả năng truyền đạt câu chuyện kinh doanh – ngược lại, nó làm cho câu chuyện đó đáng tin cậy hơn.
Những doanh nghiệp chủ động chuẩn bị sớm – xây dựng hồ sơ MPM minh bạch và quy trình quản trị chặt chẽ – sẽ có lợi thế rõ ràng trong việc xây dựng niềm tin với nhà đầu tư và định chế tài chính toàn cầu.
Việc áp dụng IFRS đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về chuyên môn và kinh nghiệm xử lý dữ liệu thực tiễn để tránh các rủi ro trọng yếu. Nhằm hỗ trợ ban lãnh đạo ra quyết định chuẩn xác và kiểm soát tốt quá trình chuyển đổi, Crowe Vietnam cung cấp dịch vụ IFRS toàn diện. Cùng chúng tôi cập nhật hệ thống của bạn theo chuẩn mực toàn cầu ngay từ hôm nay.
