Trong hơn một thế kỷ, các quy tắc thuế quốc tế được thiết kế dựa trên mô hình kinh tế truyền thống, trong đó quyền đánh thuế gắn chặt với sự hiện diện của doanh nghiệp tại một quốc gia. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số đã làm suy yếu nền tảng này, khi các tập đoàn công nghệ có thể tạo ra giá trị và lợi nhuận đáng kể từ người dùng tại một quốc gia mà không cần hiện diện pháp lý hay vật lý tương ứng. Khoảng trống giữa nơi tạo ra giá trị kinh tế và nơi phát sinh nghĩa vụ thuế đã trở thành một trong những thách thức lớn nhất của hệ thống thuế quốc tế hiện đại, đồng thời tạo điều kiện cho các tập đoàn đa quốc gia (MNEs) tối ưu hóa nghĩa vụ thuế trên phạm vi toàn cầu..
Theo ước tính của OECD, hiện tượng xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS – Base Erosion and Profit Shifting) khiến các quốc gia thất thu từ 100-240 tỷ USD mỗi năm, tương đương khoảng 4-10% tổng thu thuế thu nhập doanh nghiệp toàn cầu. Quy mô thất thu này không chỉ phản ánh những bất cập kỹ thuật trong hệ thống thuế, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về một khuôn khổ thuế quốc tế mới, phù hợp hơn với thực tiễn kinh tế toàn cầu hóa và số hóa.
1. Giải pháp Hai Trụ cột của OECD: Một cuộc cách mạng trong thuế quốc tế
Sau nhiều năm đàm phán trong khuôn khổ OECD/G20 Inclusive Framework với hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ thành viên, 136 quốc gia và vùng lãnh thổ đã đồng thuận thông qua Giải pháp Hai Trụ cột (Two-Pillar Solution) vào tháng 10/2021, đây được coi là cải cách toàn diện nhất trong lịch sử thuế quốc tế kể từ năm 1920..
- Trụ cột 1 (Pillar One) giải quyết vấn đề phân bổ quyền đánh thuế, đảm bảo các quốc gia nơi có người tiêu dùng cũng được chia sẻ quyền thu thuế, ngay cả khi doanh nghiệp không có sự hiện diện vật chất tại đó. Điều này đặc biệt quan trọng với các doanh nghiệp số.
- Trụ cột 2 (Pillar Two), hay còn gọi là Thuế Tối thiểu Toàn cầu (Global Minimum Tax – GMT), là trọng tâm của bài viết này. Đây là cơ chế đảm bảo các MNEs lớn phải chịu mức thuế suất thực tế tối thiểu 15% ở mọi nơi họ hoạt động.
2. Thuế tối thiểu toàn cầu là gì?
Về bản chất, thuế tối thiểu toàn cầu (GMT) là một hệ thống quy tắc thuế mới áp dụng cho các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu trong báo cáo tài chính hợp nhất của công ty mẹ tối cao ít nhất 2 năm trong 4 năm liền kế trước năm tài chính tương đương từ 750 triệu Euro trở lên (khoảng 20 nghìn tỷ đồng), không bao gồm các trường hợp loại trừ. Ngưỡng này được thiết kế để tập trung vào những “ông lớn” thực sự trong nền kinh tế toàn cầu, không làm ảnh hưởng đến doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Cơ chế hoạt động của GMT có thể hiểu đơn giản như sau: Nếu một MNE hoạt động tại một quốc gia và chỉ phải nộp thuế thu nhập doanh nghiệp với thuế suất thực tế dưới 15%, quốc gia nơi MNE đặt trụ sở chính (hoặc các quốc gia khác theo các quy tắc ưu tiên) sẽ có quyền thu “thuế bổ sung” (top-up tax) để đưa tổng mức thuế lên đúng 15%.
Ví dụ minh họa: Công ty A có trụ sở tại Đức, hoạt động tại Việt Nam và một quốc gia X có thuế suất rất thấp. Tại quốc gia X, Công ty A chỉ phải nộp thuế với thuế suất thực tế 5%. Theo GMT, Đức (hoặc Việt Nam nếu áp dụng quy tắc phù hợp) sẽ thu thêm 10% thuế bổ sung, đảm bảo tổng thuế suất đạt 15%. Như vậy, việc chuyển lợi nhuận sang quốc gia X không còn lợi thế về thuế nữa.
3. Lý do ra đời: Ba động lực chính
3.1. Chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS)
Trong nhiều thập kỷ, các MNEs đã sử dụng nhiều kỹ thuật tinh vi để giảm thiểu nghĩa vụ thuế toàn cầu. Các chiến lược phổ biến bao gồm:
- Chuyển giá (Transfer Pricing): Thiết lập giá giao dịch nội bộ không hợp lý giữa các công ty thành viên để chuyển lợi nhuận từ quốc gia có thuế cao sang quốc gia có thuế thấp.
- Lợi dụng tài sản vô hình: Di chuyển quyền sở hữu trí tuệ (bằng sáng chế, thương hiệu, công nghệ) đến các nước có thuế suất thấp, rồi thu phí bản quyền cao từ các công ty con ở nước có thuế cao.
- Lạm dụng hiệp định thuế: Thành lập các công ty “ống dẫn” (conduit companies) tại các quốc gia có mạng lưới hiệp định thuế thuận lợi để tránh thuế.
- Lạm dụng nợ nội bộ tập đoàn (Earnings Stripping): Công ty mẹ tại quốc gia có thuế thấp cho công ty con ở quốc gia có thuế cao vay với lãi suất cao. Công ty con được khấu trừ lãi vay, giảm lợi nhuận chịu thuế, trong khi công ty mẹ nhận lãi vay chỉ chịu mức thuế thấp. Về bản chất, nợ nội bộ tương tự như vốn cổ phần nhưng có lợi thế về thuế vì lãi vay được khấu trừ trong khi cổ tức thì không. Theo OECD Action 4, để giải quyết vấn đề này, nhiều quốc gia đã áp dụng quy tắc hạn chế khấu trừ lãi vay dựa trên tỷ lệ EBITDA (thường là 30%).
Theo báo cáo Silicon Six của Fair Tax Mark (2019), một số tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới chỉ nộp thuế ở mức rất thấp so với lợi nhuận thực tế. Cụ thể, Facebook chỉ chịu thuế suất thực tế 10,2% trên toàn cầu và chỉ 5% đối với lợi nhuận nước ngoài, trong khi Amazon ở mức 12,7%. Sự tương phản này càng rõ nét hơn khi so với mức thuế suất 20-30% mà các doanh nghiệp hoạt động thuần túy trong nước thường phải gánh chịu. Sự bất công này không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn tạo ra sân chơi không bình đẳng.
3.2. Chấm dứt “cuộc đua xuống đáy” về thuế suất
Trong nhiều năm, các quốc gia đã tham gia vào một cuộc cạnh tranh ngầm, liên tục hạ thuế suất thu nhập doanh nghiệp để thu hút đầu tư nước ngoài. Từ những năm 1980, thuế suất trung bình toàn cầu đã giảm từ khoảng 40% xuống còn dưới 24%. Xu hướng này còn rõ ràng hơn khi tính theo trọng số GDP, từ 46,66% (1980) xuống 26,04% (2025). Thoạt nhìn, điều này có vẻ tích cực – cạnh tranh thúc đẩy cải cách. Nhưng thực tế, đây là một “cuộc đua xuống đáy” (race to the bottom) không ai thắng cả:
- Các quốc gia phát triển mất nguồn thu để duy trì phúc lợi xã hội và đầu tư công.
- Các quốc gia đang phát triển phải hy sinh ngân sách trong khi vẫn cần nhiều nguồn lực cho y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng.
- Cuối cùng, ngay cả các MNEs cũng không có lợi vì thiếu tính ổn định và dự đoán được trong môi trường kinh doanh.
GMT với mức sàn 15% đóng vai trò như một “hiệp ước” trong cuộc chiến thuế suất này. Các quốc gia không còn áp lực phải liên tục cắt giảm thuế, và có thể tập trung vào việc cải thiện chất lượng môi trường kinh doanh theo những cách bền vững hơn.
3.3. Hướng tới công bằng và minh bạch thuế toàn cầu
Sự bất bình đẳng trong hệ thống thuế đã trở thành vấn đề chính trị và xã hội nghiêm trọng. Người dân và doanh nghiệp nhỏ cảm thấy bất công khi các tập đoàn khổng lồ có thể tránh thuế một cách hợp pháp trong khi họ phải gánh chịu gánh nặng thuế đầy đủ.
Thuế tối thiểu toàn cầu thể hiện một cam kết toàn cầu về minh bạch và trách nhiệm thuế. Nó gửi đi thông điệp rõ ràng: lợi nhuận phải được đánh thuế ở mức tối thiểu công bằng, bất kể doanh nghiệp hoạt động ở đâu hay sử dụng chiến lược thuế nào. Hơn nữa, GMT đi kèm với các yêu cầu báo cáo chi tiết theo từng quốc gia (Country-by-Country Reporting), buộc MNEs phải công khai hoạt động và nghĩa vụ thuế của mình một cách minh bạch hơn. Điều này không chỉ giúp cơ quan thuế giám sát tốt hơn mà còn tạo áp lực công luận lên các doanh nghiệp.
4. Ý nghĩa của thuế tối thiểu toàn cầu đối với Việt Nam
Việt Nam đã chính thức tham gia vào khuôn khổ thuế tối thiểu toàn cầu thông qua Nghị quyết số 107/2023/QH15 của Quốc hội ban hành ngày 29/11/2023 (có hiệu lực từ 01/01/2024) và Nghị định 236/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 29/8/2025 (có hiệu lực từ 15/10/2025), áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày 01/01/2024. Đây là một quyết định chiến lược quan trọng. Mặc dù Việt Nam có thể phải điều chỉnh một số chính sách ưu đãi thuế, nhưng việc tham gia GMT mang lại nhiều lợi ích:
- Bảo vệ nguồn thu: Nếu không áp dụng GMT, các quốc gia khác sẽ thu thuế bổ sung từ các MNEs hoạt động tại Việt Nam. Việc áp dụng giúp Việt Nam giữ lại nguồn thu này.
- Nâng cao uy tín quốc tế: Cho thấy Việt Nam là một thành viên có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế, tuân thủ các chuẩn mực toàn cầu.
- Tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh: Khi tất cả các quốc gia áp dụng mức sàn 15%, Việt Nam có thể thu hút đầu tư dựa trên những lợi thế thực chất như chất lượng nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng, và môi trường kinh doanh, thay vì chỉ cạnh tranh bằng ưu đãi thuế.
Kết luận:
Thuế tối thiểu toàn cầu không chỉ là một chính sách thuế mới, mà đại diện cho một sự thay đổi sâu sắc trong cách thế giới tiếp cận vấn đề đánh thuế doanh nghiệp xuyên quốc gia. Lần đầu tiên trong lịch sử, 136 quốc gia và vùng lãnh thổ đã đồng ý rằng có một giới hạn đáy cho thuế suất doanh nghiệp, và công bằng thuế là trách nhiệm chung của toàn cầu.
Ra đời từ nhu cầu cấp thiết chống xói mòn cơ sở thuế, chấm dứt cạnh tranh thuế có hại, và xây dựng một hệ thống thuế minh bạch, công bằng hơn, GMT đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hiện đại hóa thuế quốc tế.
Đối với các doanh nghiệp, đây là lúc cần đánh giá lại chiến lược thuế toàn cầu, tập trung vào tuân thủ và tạo giá trị thực thay vì chỉ tối ưu hóa thuế. Đối với các quốc gia như Việt Nam, đây là cơ hội để tái định vị chính sách thu hút đầu tư, hướng đến sự phát triển bền vững và hội nhập sâu rộng hơn vào nền kinh tế toàn cầu. Hành trình triển khai thuế tối thiểu toàn cầu sẽ còn nhiều thách thức, nhưng định hướng đã rõ ràng: một thế giới nơi thuế được thu một cách công bằng, minh bạch, và phù hợp với thực tế kinh tế hiện đại.
Việc áp dụng Thuế Tối thiểu Toàn cầu (Pillar Two) tại Việt Nam không chỉ là một thay đổi về mặt chính sách mà còn đặt ra những bài toán tuân thủ phức tạp, đòi hỏi các tập đoàn đa quốc gia phải chuẩn hóa và kết nối hàng trăm điểm dữ liệu tài chính một cách đồng bộ. Để chủ động lượng hóa số thuế bổ sung, kiểm soát rủi ro từ các quy tắc chuyển giá và xây dựng chiến lược thích ứng bền vững, doanh nghiệp cần một đối tác tư vấn có năng lực chuyên môn toàn cầu kết hợp am hiểu sâu sắc bối cảnh nội địa.
Đồng hành cùng doanh nghiệp trong kỷ nguyên minh bạch tài chính mới, Crowe Vietnam cung cấp Dịch vụ Tư vấn Thuế Tối thiểu Toàn cầu (GMT) toàn diện và chuyên sâu. Hãy liên hệ với Crowe Vietnam ngay hôm nay để làm chủ lộ trình tuân thủ và tối ưu hóa nghĩa vụ thuế của tổ chức!
